چاپ
خانواده کپور ماهیان (Cyprinidae) متعلق به راسته کپورماهی شکلان(Cypriniformes)هستند.
12 جنس از کپورماهیان در بخش ایرانی دریای خزر ثبت شده و هر از گاهی جنسهای دیگری نیز مشاهده می شود. جنسهای موجود در بخش ایرانی خزر به این شرحند:
1- Abramis سیم ها
2- Alburnus مروارید ماهیها
3- Ballerus
4- Carassius کاراس ها
5- Cyprinus کپورها
6- Hemiculter
7- Hypophthalmichthys فیتوفاگ ها
8- Leuciscus سرمخروطی
9- Luciobarbus سس ها
10- Pelecus شمشیر ماهیها
11- Rutilus کُلمه ها
12- Vimba سیاه کولی ها
گونه های خانواده کپورماهیان در بخش ایرانی خزر به این شرحند:
1.ماهی سیم Abramis brama
2.ماهي مرواريد، ماهی کولی Alburnus alburnus
3.شاه کولی، اسلک، سپیدکولی Alburnus chalcoides
4.کاراس، ماهی حوض، ماهی طلایی Carassius auratus
Ballerus ballerus .5
Ballerus sapa .6
7.کپور معمولی Cyprinus carpio
8.تیزه کولی Hemiculter leucisculus
9.کپور نقره ای (پرورشی) Hypophthalmichthys molitrix
10.ماش ماهی Leuciscus aspius
11.سس ماهی آرال، اورنج Luciobarbus brachycephalus
12.سس ماهی، زردک، زرده پر، اورنج Luciobarbus capito
13.سس ماهی خزر Luciobarbus caspius
14.شمشیرماهی Pelecus cultratus
15.ماهی سفید Rutilus frisii kutum
16.ماهی کلمه Rutilus rutilus
17.سیاه کولی Vimba vimba
- نام علمی گونه: Carassius auratus
- نامهای رایج در ایران: کاراس، ماهی طلایی، ماهی قرمز، ماهی حوض، گلد فیش. نامهای محلی: اوشین، کپورچه، کپور چکی
- خانواده: کپورماهیان، Cyprinidae
- رده بندی کامل : Class: Actinopterygii > Order: Cypriniformes > Family: Cyprinidae
- نامهای غیرایرانی: Goldfish | Golden carp | Crucian carp | Gold crucian carp
-برخی از اسامی علمی قدیمی، یا غیر معتبر: Carassius auratus auratus |Carassius carassius auratus | Cyprinus auratus
- ریشه لغوی نام علمی: Carassius: لاتین شده Karass و karausche به معنای کپور crucian اروپایی، نام رایج این ماهیان در اوراسیا / auratus به معنای طلاکاری شده.
- بومی در: چین، هنگ کنگ، ژاپن، لائوس، ماکائو، میانمار
-معرفی شده به: کشورهای آسیایی شامل ایران، افغانستان، قبرس، هند، اندونزی، عراق، قزاقستان، کره جنوبی، مالزی، نپال، پاکستان، فیلیپین، عربستان سعودی، سنگاپور، تایلند، ترکیه، ازبکستان و ویتنام.
کشورهای آفریقایی شامل: الجزایر، اتیوپی، ماداگاسکار، موریس، نامیبیا، سیشل، آفریقای جنوبی و زیمبابوه. کشورهای اروپایی شامل: آلبانی، اتریش، روسیه سفید، بلژیک، کرواسی، جمهوری چک، دانمارک، فرانسه، آلمان، یونان، مجارستان، ایتالیا، لاتویا، لیتوانی، مولداوی، مونته نگرو، هلند، نروژ، لهستان، پرتقال، رومانی، روسیه، صربستان، اسلواکی، اسپانیا، سوئیس، انگلستان و اوکراین. کشورهای آمریکای شمالی شامل: کانادا، کاستاریکا، مکزیک، پورتوریکو، ایالات متحده آمریکا، ویریجین آیلند.، آمریکای جنوبی شامل: آرژانتین، بولیوی، برزیل، شیلی، کلمبیا، پرو و اروگوئه. سرزمینهای قاره اقیانوسیه شامل: استرالیا، فیجی، هاوایی، نیوکالدونیا، نیوزلند و ساموآ.
- همچنین وضعیت این گونه در تایوان، سوئد، فلسطین و استونی مشخص نیست.
باوجود اینکه این ماهی بیشتر ساکن آب شیرین است، اما نمونه هایی از آن در مناطق ساحلی دریای خزر صید شده است . حوضه دریاچه ارومیه، هامون سیستان و رودخانه کارون از دیگر زیستگاه های آن در ایران هستند.
در آبهای با شوری تا 17 ppt مشاهده می شوند، اما نمیتوانند مدت طولانی در شوری بیش از 15ppt به زندگی ادامه دهند.
این گونه پس از معرفی، در اکوسیستمهای زیادی در سراسر جهان گزارش شده است. از جمله: دریای خزر و حوضه آبریز آن. دریاچه تال (فیلیپین)، دریاچه بوستن(چین)، دریاچه بیوا(ژاپن)، رودخانه زامبزی(آفریقا)، رودخانه یونگسان(کره جنوبی)، رودخانه یانگتسه(چین)، رودخانه ییلی(چین)، رود ولگا، رود دجله، رودخانه تنسی، رودخانه تاریم(چین)، رودخانه اومبرون(ایتالیا)، رودخانه ناکدونگ(کره جنوبی)، رودخانه کام (کره جنوبی)، رود کابل (افغانستان)، رودخانه قزل ایرماق (ترکیه)، رودخانه ناکدونگ (کره جنوبی)، رودخانه میزوری(ایالات متحده)، رودخانه میسی سیپی(ایالات متحده)، رودخانه موری-دارلینگ(استرالیا)، مکونگ (چین، میانمار و...)، رود هان (کره جنوبی)، فیورا (ایتالیا)، رودخانه ارکیشی (چین)، رودخانه بیجیانگ (چین)، رودخانه داکرونگ (ویتنام)، رود سیاه یا رود دا (چین)، رود آمور، آموردریا، رود آلبگنا (ایتالیا)، جزیره پنگ هو (تایوان)، خلیج چساپیک (ایالات متحده)، و... .
ساکن رودخانه ها، دریاچه ها، حوضچه ها و کانال های با آب راکد یا جریان آهسته است. در آبهای یوتروفیک، استخرها و کانالهای با پوشش گیاهی دیده می شود. کاراس وحشی در آبهای سرد بهتر زندگی می کند.
در رودخانه ها، بیشتر در بسترهای نرم و گل آلود همراه با رویشهای نرم گیاهی زندگی می کنند.
شکل بدن:
باله پشتی دارای 3-4 شعاع سخت و 14-20 شعاع نرم | باله مخرجی دارای 2-3 شاع سخت و 4-7 شعاع نرم، آخرین شعاع باله مخرجی، استخوانی و بجهت خلفی دندانه دار است | خارهای باله پشتی و مخرجی دندانه دار و استخوانی هستند | باله دمی دارای 17-19 شعاع نرم است | 30 مهره در ستون فقرات | ساقه دمی نازک و کوچک | سر بدون فلس و مثلثی شکل | فاصله بین دو چشم پهن و پوزه درازتر قطر چشمها است | آرواره بالایی فاقد سبیلک. | دهان این ماهی نیمه تحتانی است | خط جانبی کامل است، تعداد فلس بر روی خط جانبی آن ۳۲–۲۸ عدد | باله شکمی کوچک، پهن و در ناحیه قفسه سینه ای (Thoratic) است | برجستگی های سطحی زمان تولید مثل در جنس نر، روی سرپوش آبششی و گاه روی پشت و تا حدی باله های سینه ای ظاهر می شوند | امکان تولید مثل با کپور معمولی و تولید دورگه هایی ما مشخصات واسط دو گونه را دارد | رنگ نمونه های وحشی، قهوه ای زیتونی، سبز زیتونی همراه با جلای برنزی، نقره ای، خاکستری زردفام، خاکستری-نقره ای، طلایی با رگه های مشکی، کرم رنگ، سفید زردفام و با شکم سفید هستند. | نمونه های پرورشی دارای رنگ قرمز مایل به زرد، قرمز مایل به صورتیِ، نقره ای، قهوه ای، سفید، سیاه و ترکیب این رنگها هستند. رنگ این ماهی تحت تاثیر عوامل متعدد بویژه میزان نور و نیز نوع غذا قرار دارد. | دارای دندان حلقی یک ردیفی (۴–۴) هستند | چشمهای بزرگ و حواس بویایی و شنوایی قوی دارد
اندازه:
حداکثر طول کاراس 48 سانتیمتر و طول متداول آن 10 سانتیمتر است . وزن آن نیز تا 2.3 کیلوگرم می رسد.
سن:
ماهی کاراس تا 41 سال عمر می کند. در شرایط اسارت هم عمر طولانی دارند، اما عمر رایج آنها کمتر از ده سال است.
غذا:
همه چیز خوار است. دامنه وسیعی از غذاها را مصرف می نمایند.بیشتر پلانکتون ها، بی مهرگان کفزی، مواد گیاهی و تخریبی(دتریتوس) غذای آنها راتشکیل می دهد. در اسارت، همیشه تمایل برای غذاخوردن نشان می دهد اما بیش از حد غذا دادن به آنها، معمولاً موجب مسدود شدن رودههای ماهی شده و میتواند برای سلامتی آنها مضر باشد.
این وضعیت بیشتر برای ماهیان قرمزی که با زادگیری گزینشی پدید آمده باشند رخ میدهد، چرا که دارای رودهٔ پیچ در پیچ هستند. زمانیکه غذای زیادی داده شود، مواد دفعی و زائد نیز بیشتر میشود که تا حدی به دلیل هضم ناقص پروتئینها است. گاهی با دیدن خروج مواد دفعی از مخرج ماهی میتوان پی برد که غذای زیادی به ماهی داده شده است.
در اسارت به گلدفیش ها معمولا غذاهای پولکی خشک یا پلت می دهند. همچنین دادن غذای مشابه غذای طبیعی نیز به آنها مفید است. کرمهای توبیفکس، لارو حشرات، کرم خونی، دافنی ، آرتمیا و مواد گیاهی نظیر نخودفرنگی پخته و کاهو نیز برای آنها مفید است.
رفتارهای خاص:
سرعت شنای انفجاری ماهی کاراس به 1.9 متر در ثانیه می رسد. در طبیعت بصورت گله ای هم زندگی میکند.
رفتار ماهی قرمز به میزان زیادی میتواند متغیر باشد، زیرا ماهی قرمز در محیطهای مختلفی زندگی میکند و همچنین رفتار آن میتواند توسط صاحب آن شرطی شود. ماهی قرمز دارای توانایی بالایی در یادگیری و نیز دارای مهارتهای یادگیری اجتماعی بالایی است. علاوه بر این، توانایی بینایی بالای آنها، باعث میشود تا افراد را از هم بشناسند.
در آکواریوم، گیاهان اطراف خود را نابود میکند و اغلب از گیاهان پلاستیکی در آکواریوم گلدفیش استفاده میشود.
گلد فیش-کاراس ماهی مهاجم و جنگجویی نیست، از اینرو در اسارت می توان اندازه های مختلف انرا با هم نگه داشت.
• واریته های زینتی نظیر کله شیری، دم چادری، رانچو، اورانداس و.... ممکن است رفتارها و خصوصیات فیزیولوژیک متفاوت نشان بدهند. کاراس بیش از یکصد واریته گوناگون دارد که به گزینی و دستکاریهای ژنتیکی در رسیدن به این عدد بسیار موثر بوده است. پیشنهاد شده که در آکواریوم از نگهداری واریته های متفاوت از هم خوددرای شود.
ماهی کاراس در شرایط غذایی مناسب، در حدود 2سالگی بالغ می شود و در غیر این صورت، سن 3تا 4 سالگی زمان بلوغ این گونه است. فصل تخمریزی اغلب فروردین و اردیبهشت و دمای 18 تا 22 درجه است. در تالاب انزلی و آبگیرهای مازندران از اوایل خرداد تا اواخر تیرماه و در رودخان ها با توجه به پایین بودن دما دیرتر شروع می شود.
امکان تولید مثل با کپور معمولی و تولید دورگه هایی ما مشخصات واسط دو گونه را دارد . کاراس روی گیاهان غوطه ور تخم ریزی می کند. ماده ها چندبار در طول دوره تخم ریزی می نمایند. لاروها پلاژیک هستند.
همچنین تخمهای این میاهی می توانند تنها با تحریک توسط اسپرم، حتی اسپرم سایر ماهیان شروع به تقسیم نموده و بصورت شکلی از بکر زایی، اقدام به تولید نسلی ماده بنمایند. درواقع اسپرم پس از تحریک تخم از بین می رود و دخالتی در شکل گیری نسل ندارد. همانطور که ذکر شد فرزندان حاصل از چنین لقاحی، همگی ماده هستند. در تالاب انزلی بیش از 95درصد و در سفید رود بیش از 80 درصد ماهی کاراس، ماده است.
هوای سرد در زمستان، از ضروریات نمو تخم ها است. تخم ریزی در آبهای کم عمق و بین گیاهان و ریشه های آنها صورت می گیرد. همچنین در علفهای خشکی که بر اثر سیلابهای بهاره غوطه ور شده اند تخم ریزی می کند. تخمریزی درست قبل از سپیده دم شروع شده تا اواسط بعداز ظهر ادامه دارد. هر ماهی 3تا 10 مرتبه در طول 8تا10 روز تخم ریزی می کند(اغلب سه مرحله). هماوری حدود 30 هزار تا 400 هزار عدد برای ماده های با طول استاندارد 45 تا 290 میلیمتر می باشد.
تخمها شفاف و چسبناک هستند و به گیاهان آبزی یا غوطه ور در آب و نیز سنگها می چسبند. فضای پری ویتلین در تخمها نازک و حدود 0.1 میلیمتر است. زرده گرانولار است. گلبولهای چربی داخل کیسه زرده، 0.01 تا 0.05 میلیمتر قطر داشته و بصورت پراکنده می باشند و طی نمو تخم، ناپدید میشوند.
نوزادان برای رشد به دمای بالا نیاز دارند.
ماهی کاراس در سالهای اخیر بیش از 50 درصد صید تالاب انزلی را به خود اختصاص داده است. در ایران طرفدار زیادی ندارد و در سطح جهان هم ندرتا خورده می شود.
ماهی کاراس دارای اهمیت اقتصادی می باشد. در سال 1373 تنها در منطقه تالاب انزلی، 228 تن از این ماهی صید شد. در استان مازندران و نیز سایر مناطق حوضه جنوبی دریای خزر، یکی از ماهیان غالب تالاب ها و آب بندان ها می باشد، اما نزد مردم منطقه طرفداران زیادی ندارد. به دلیل قیمت پایینتر به نسبت ماهیان دیگر، مورد علاقه طبقه ضعیف تر اقتصادی در بین خریداران است.
ورود ماهی کاراس وحشی به استخرهای پرورش ماهیان به عنوان ماهی هرز، علاوه بر رقابت غذایی با گونه اصلی، منجر به انتقال بیماریهای گوناگون به ماهیان پرورشی می گردد. از اینرو برای جلوگیری از ضررهای اقتصادی استخرها به طرق گوناگون (از جمله استفاده از ماهیان شکارچی نظیر سوف)، پاکسازی می شوند.
ماهی کاراس به عنوان یک ماهی زینتی نیز دارای ارزش اقتصادی است. در آکواریومهای صد سانتی متری، در دسته های پنج تایی یا بیشتر نگهداری می شود. (با ماهی کوی ، Cyprinus carpio haematopterus اشتباه نشود).
در ایران به عنوان ماهی قرمز شب عید طرفدار دارد، به این منظور نژادهایی از ماهی کاراس برای فروش در روزهای قبل از سال نوی ایرانی، به صورت گسترده در نقاط مختلف کشور پرورش داده می شوند.
ماهی کاراس به عنوان یک گونه مناسب جهت انجام آزمایشات مورد توجه است.
ماهی کاراس از نظر صید ورزشی نیز دارای ارزش می باشد.
ماهی کاراس در بویژه در آمریکای شمالی به عنوان طعمه جهت صید ماهیان دیگر مشتری دارد.
یکی از ماهیان غالب تالاب ها و آب بندان های شمال ایران می باشد. در سالهای اخیر 50 درصد صید تالاب انزلی را به خود اختصاص داده است. به عنوان یک گونه غیربومی، آثار منفی بر روی گونه های بومی از طریق رقابت غذایی و استفاده از اسپرم سایر ماهیان برای تولید مثل(بکر زایی) دارد. امکان تولید مثل با کپور معمولی و تولید دورگه هایی ما مشخصات واسط دو گونه را دارد.
ماهی قرمز کاراس، نباید در طبیعت رهاسازی شود چرا که به سرعت تولید مثل کرده و تبدیل به یک آفت برای ماهیان و گیاهان بومی می شود.
مستعد ابتلا به بیماری ها و انگلهای متفاوت است ازجمله کرمهای قلابدار، بیماری نقطه سفید، کوکسیدیوزیس روده، داکتیروژیروس در آبشش، تریکودینوزیس، انگلهای پوستی اعم از پروتوزوآ و کرمها و...، کریپتوبیا، بیماریهای قارچی نظیر آپیوزوما، عفونت های اسپوروزوآ نظیر میکسوبولوس، آلودگی با تریکودینلا، عفونت ایکتیوبودو، عفونت تریکودینا، بیماری باکتریایی پوسیدگی باله، کدورت پوست، بیماری ویروسی SVC ، بیماری ویروسی VHS، بیماری باکتریایی کولومناریس، تومورهای با منشاء نامشخص، قارچهای پوستی نظیر ساپرولگنیا، توبرکلوزیس باکتریایی، بیماری باکتریایی آئروموناسیس، آسیت های عفونی باکتریایی، بیماری باکتریایی کولومناریس، ،هرپس ویروس گلد فیش، بیماری دهان قرمز و...
مطالعات در بندر انزلی نشان می دهد که غلظت سرب و روی در عضله ماهی کاراس از حد مجاز آن بالاتر می باشد. افزایش این فلزات می تواند یک هشدار برای تهدید سلامت مصرف این ماهی در گروه های آسیب پذیر جامعه باشد.
- نام علمی گونه: Rutilus frisii
• در ایران زیرگونه Rutilus frisii kutum مورد اشاره قرار می گیرد. گونه دیگری به نام Rutilus kutum سابقا در ترکیه وجود داشته که منقرض شده است.
• با گونه وارداتی Coregonus lavaretus از آزادماهیان که به سفیدماهی معروف است و ماهی سفید رودخانه ای Squalius cephalus ، اشتباه نشود.
- نامهای رایج در ایران: ماهی سفید، و نیز: تلاجی(این نام بیشتر به ماهی کلمه گفته می شود)
- خانواده: کپورماهیان، Cyprinidae
- رده بندی کامل : Class: Actinopterygii > Order: Cypriniformes > Family: Cyprinidae> Subfamily:Leuciscinae
- نام (های) غیر فارسی: نام اصلی: Kuttum, سایر نامها: Black Sea Roach, Vyrezub, Southern Caspian Kutum
-برخی از اسامی علمی قدیمی، یا غیر معتبر: Leuciscus frisii | Rutilus frisii frisii
- ریشه لغوی نام علمی: Rutilus: یونانی>قرمز
- بومی در: آذربایجان، گرجستان، ترکیه، بلغارستان، مولداوی، رومانی، روسیه، اسلواکی، اوکراین.
-معرفی شده به: ایران
در جهان: اوراسیا، حوضه آبریز دریای سیاه و دریای آزوف، دریاچه ایزنیک در حوضه آبریز مرمره در آناتولی. رود اترک، رود دون، رود کوبان، رود ترک، رود ولگا، ناحیه جنوبی دریای خزر و ندرتا در شمال آن.
- در ایران: علاوه بر دریای مازندران، ماهی سفید در کلیه رودخانه های جنوبی حوضه آبریز دریای خزر حضور داشته از جمله رودخانه های لمیر، حویق، رودخانه های تالاب انزلی و خود تالاب انزلی، سفیدرود، شیرود، بابلرود، تجن و گرگانرود که امروزه به دلیل شرایط نامناسب این رودخانه ها، مهاجرتهای تولید مثلی این ماهی با اخلال فراوان مواجه شده است.
ماهی نیمه-رودرو که در مصب های لب شور بزرگ و جریانات آب شیرین منتهی به آنها، دریاچه های ساحلی مرتبط با رودخانه ها و دشتهای آبریز رودهای بزرگ مشاهده می شود
ساکن آبهای شیرین و لب شور، بنتوپلاژیک و حاضر در عمقهای بیش از 30 متری، نواحی معتدله بین 56 درجه شمالی تا 36 درجه شمالی و 22 درجه تا 54 درجه شرقی.
توانایی تحمل شوری تا 7-12 جزء در هزار را دارد.
در موقعی که در دریا حضور دارد تا عمق 30 متری در نواحی که موجودات کفزی مخصوصا نرم تنان وجود دارند. در زمستان به قسمت های ساحلی و به نزدیکی مصب رودخانه ها نزدیک می شود. در پاییز قسمت های عمیق تر را ترجیح می دهد. تغییرات دمایی و جریان های آبی باعث بروز مهاجرت هایی برای این گونه می شود.
شکل بدن:
باله پشتی 3شعاع سخت و 9تا12 شعاع نرم | باله مخرجی 3 شعاع سخت و 10تا14 شعاع نرم | بدن تقریبا استوانه ای| ارتفاع بدن 19 تا 26 درصد طول استاندارد، ارتفاع بدن مساوی یا کمتر از طول سر | 53تا64 +3 فلس روی خط جانبی | پوزه گرد و دهان انتهایی | ناحیه شکمی مدور | باله ها خاکستری یا زردفام | دندان حلقی یک ردیفی با فرمول 5-6 و ندرتا 6-6 یا 5-5 |
اندازه:
بزرگترین اندازه ماهی سفید 71 سانتیمتر گزارش شده است. اندازه ماده ها بزرگتر است. در سال بهره برداری 1373-74 ، میانگین طول ماهی سفید ایران 39.6 سانتیمتر با وزن میانگین 948 گرم گزارش گردیده است.
رکورد وزن گزارش شده این ماهی 8 کیلوگرم بوده که مربوط به ایران نیست.
سن:
حداکثر سن گزارش شده ماهی سفید 12 سال است.
اغلب ماهیان صید شده در ایران زیر 4 ساله هستند، اگرچه تا 10 ساله نیز صید می شود.
غذا:
در مراحل لاروی تغذیه آن از فیتوپلانکتون ها، بعد از آن همراه با رشد بدن به ترتیب از زئوپلانکتون ها، جلبک، لارو شیرونومیده، لارو حشرات آبزی، نرم تنان، سخت پوستان(گاماروس و خرچنگ پهن) و کرم پرتار است.
در دوران بلوغ غذای اصلی ماهی سفید از نرم تنان می باشد.
در زمان مهاجرت، تخم ریزی و زمستان گذرانی، تغذیه ماهی سفید متوقف می شود.
رفتارهای خاص:
ماهی نر در فصل تولید مثل بر روی سر دارای برجستگیهای مرواریدی شکلی می شود.
مهاجر است. در دریای خزر، از ماهیان مهاجر به رودخانه بوده و دارای دو شکل بهاره و پاییزه میباشد. فرم پاییزه از اوایل آبان تا اسفند ماه و فرم بهاره از اوایل اسفند تا اواخر اردیبهشت وارد رودخانه های حوضه جنوبی دریای خزر شده و تخم ریزی در فصل بهار انجام میگیرد.
ماهی سفید نر در 2-3 سالگی و ماده ها در 3-4 سالگی بالغ می شوند. ابتدا از اواخر بهمن تا اوایل اسفند از قسمت های عمیقتر آب به مناطق ساحلی می آیند، و اوج کوچ این ماهیان در نیمه دوم فروردین و نیمه اول اردیبهشت با دمای آب 12 تا 13 درجه سانتیگراد می باشد. بستر مناسب برای تولید مثل قلوه سنگی است. تخمهای ماهی سفید به قلوه سنگها و ندرتا گیاهان غوطه ور در آب می چسبد و در دمای 12-19 درجه سانتیگراد در عرض 10-16 روز تخمه گشایی صورت می پذیرد.
در سردآبرود و چالوس، این گونه در فاصله 10 تا 15 کیلومتر از مصب رودخانه در عمق 30 سانتی متری تولیدمثل می نماید.
والدین بعد از تولید مثل به دریا باز می گردند و بچه ماهیان اغلب در پایان تابستان به دریا باز می گردند.، و برخی از آنها در تالاب انزلی تا 2 سالگی نیز در آب شیرین می مانند. در فصل تولید مثل روی قسمت های مختلف بدن ماهی نر مخصوصا سر، برجستگی های جنسی دیده می شود.
فرم مهاجر پاییزه این گونه به تعداد محدود در برخی از رودخانه های جنوبی دریای خزر وجود دارد.
ماهی سفید می تواند با ماش ماهی تولید هیبرید بنماید.
صید اصلی آن با تور پره و اغلب همراه با کفال صورت میگیرد.
این ماهی با ارزش ترین ماهی فلسدار استخوانی سواحل دریای خزر است. هر سال بطور متوسط 5 تا 6 هزار تن از این گونه در سواحل دریای خزر و رودخانههای آن صید میگردد و از ماهیان مورد علاقه مردم ایران و مخصوصا اهالی استانهای ساحلی است. بیش از 60 درصد از مجموع ماهیان استخوانی صیدشده در سواحل جنوب دریای خزر را ماهی سفید تشکیل میدهد.
ماهی سفید تنها تکثیر مصنوعی به منظور احیای جمعیت طبیعی دارد و پرورش آن تا مرحله بازاری انجام به دلیل مسایل مربوط به رشد، به صرفه نیست. برای جبران این مسئله تلاش برای هیبرید سازی آن با ماهیانی مثل ماش ماهی انجام شده است.
در رده بندی جهانی IUC، ماهی سفید کمترین نگرانی (LC) را دارد.
اما در ایران، برای حفاظت نسل این ماهی، کارگاههای تکثیر مصنوعی ایجاد شده و از سال 1361 همه ساله تعداد زیادی بچه ماهی به رودخانه ها رهاسازی میگردند. در حالیکه در سال 1360 جمعیت این گونه بسیار کاهش یافته بود، شروع تکثیر مصنوعی منجر شد جمعیت آن حتی از گذشته های دور نیز بیشتر شود، اما متاسفانه راه حلی برای تولیدمثل طبیعی آن اندیشیده نشده است. اثرات منفی تکثیر مصنوعی در درازمدت بارها تذکر داده شده است، چرا که ممکن است بر روی جمعیت سایر ماهیان تاثیرگذار باشد
ساختار جمعیت و وضعیت صید این ماهی مورد بررسی قرار گرفته و بنظر میرسد رشد ماهی سفید در سواحل ایرانی دریای خزر در مقایسه با سالهای قبل کاهش داشته است که ممکن است از آثار تکثیر مصنوعی طی 20 سال اخیر و عدم بهگزینی مولدان به هنگام تکثیر مصنوعی باشد
ماهی سفید، می تواند میزبان عوامل بیماریزای گوناگونی باشد: از مژه داران (Ciliophora): انگل پوستی و آبششی Apiosoma sp., از میکسوزوآ (Myxozoa): انگل آبششی Myxobolus bramae, از مونوژنه آ(Monogenea) انگل ابششی Dactylogyrus frisii و انگل آبششی Dactylogyrus haplogonus, انگل آبششی Dactylogyrus nybelini, انگل آبششی Dactylogyrus rectotorabus, انگل آبششی Dactylogyrus succicus, انگل آبششی Dactylogyrus turaliensis, انگل آبششی Diplozoon paradoxum, انگل آبششی Gyrodactylus prostae, انگل آبششی Paradiplozoon chazarikum. از دی ژنه آ(Digenea): انگل لوله گوارش Asymphylodora kubanicum, انگل روده ای Asymphylodora macracetabulum, انگل چشمی Diplostomum spathaceum. از رده سستود ها(Cestoda): انگل دستگاه گوارش و محطه بطنی Bothriocephalus sp.. از آسپیدوگاسترها(Aspidogasterea) انگل دستگاه گوارش Aspidogaster limacoides.
• مطالعات انجام شده، نشان می دهد رسوبات هيدروکربن هاي پلي آروماتيک با پتانسیل سرطان زایی بویژه رسوبات حاصل از فعالیت های کشتیرانی در مناطقی نظیر بنادر انزلي، نوشهر و اميرآباد، بطور مستقیم در بدن ماهی سفید تجمع می یابد و میزان آن در بدن ماهی سفید رابطه مستقیم با میزان آن در محیط دارد.
- نام علمی گونه: Rutilus rutilus
• در ایران یک زیرگونه با دو نژاد عنوان می شود که در منابع علمی مبهم است: Rutilus rutilus caspicus natio knipowitschi و Rutilus rutilus caspicus natio kurensis، که به ترتیب نژاد گرگان (ترکمنی) و نژاد کورا نامیده می شوند.
- نامهای رایج در ایران: ماهی کمله، و نیز: تلاجی
- خانواده: کپورماهیان، Cyprinidae
- رده بندی کامل : Class: Actinopterygii > Order: Cypriniformes > Family: Cyprinidae> Subfamily:Leuciscinae
- نام (های) غیر فارسی: نام اصلی: Roach, سایر نامها: Plotva
-برخی از اسامی علمی قدیمی، یا غیر معتبر: Leuciscus frisii | Rutilus frisii frisii
- ریشه لغوی نام علمی: Rutilus: یونانی>قرمز
- بومی کشورهای : ایران ، افغانستان، ارمنستان، چین، مغولستان، ترکیه، ازبکستان، آلبانی، اتریش، بلژیک، بوسنی و هرزگوین، بلغارستان، کرواسی، جمهوری چک، دانمارک، استونی، فنلاند، فرانسه، آلمان، یونان، مجارستان، لاتویا، لیتوانی، هلند، نروژ، لهستان، رومانی، روسیه، صربستان، اسلواکی، سوئد، انگلستان، اسکاتلند، اوکراین و سویس.
- معرفی شده به : مراکش، قبرس، قزاقستان، ایرلند، ایتالیا، پرتقال، اسپانیا و استرالیا.
- بعضی از کوسیستم ها در جهان: دریای خزر، دریای آرال، اقیانوس اطلس، دریای نروژ، آمودریا، خروجی های رودخانه ها و دریاچه بالکان، دون، دنیپر، دانوب، دریای سیاه، رود دنسا(روسیه و اوکراین)، رود نیستر (اوکراین مولداوی)، رود دراوا (ایتالیا، اتریش و مولداوی و...)، رود اورال، دریاچه بایکال، دریاچه کاستوریا، دریاچه وگوریتیس، رود ییلی، رود الب (جمهوری چک، آلمان)، رود ارکیشی (چین)،رود کاما (روسیه)، حوضه آبریز گوتلند (سوئد)، رود خوپیور _(روسیه)، رود گورین (اوکراین، روسیه سفید)، رودهای منتهی به دریای آزوف، رودخانه سیرت (روسیه، اوکراین و مجارستان)، رودخانه داویا (روسیه)، رودخانه پو (ایتالیا، سوییس و فرانسه)، رودخانه اونگا (روسیه) و...
- در ایران: دریای خزر، رودخانه های آن(هرکدام نژاد مجزا):
• پراکنش ماهی کلمه نژاد کورا در قسمت های غربی و جنوب غربی دریای خزر است که برای تولید مثل وارد تالاب انزلی، کورا و شلمانرود می شود.
• پراکنش ماهی کلمه نژاد گرگان در در جنوب شرقی دریای خزر و رودخانه های آن نظیر اترک، گرگانرود و قره سو. در قره سو تا حدود 20 کیلومتر و در اترک حدود 40 کیلومتر در رودخانه پیشروی می کند. هم اکنون زیستگاه آن در قره سو به دلیل دستکاری های انجام شده از بین رفته و اغلب کلمه های این نژاد برای تولید مثل به تالاب گمیشان و کانالهای آب موجود در آن وارد می شوند.
ساکن آبهای شیرین و لب شور است. بنتوپلاژیک بوده و در pH بین 7 تا 7.5 و bH بین 10-15 حضور دارد.
عمق حضور آن از 15 متر است. ساکن مناطق نیمه گرمسیری با دمای 10 تا 20 درجه سانتیگراد، با مختصات جغرافیایی 71 تا 36 درجه شمالی و 10 درجه غربی تا 155 درجه شرقی هستند.
در گستره متنوعی از زیستگاه ها دیده میشود، بویژه در مناطق پایین دستی روخانه ها بیشتر است. در دریاچه های غنی از مواد غذایی و رودخانه ها و آبگیرهای متوسط و بزرگ حضور دارد، همچنین در چشمه های کوچک و تالاب های لب شور ساحلی مشاهده شده است.
گاهی برای زمستان گذرانی در آبگیرهای حاشیه ای یا اعماق دریاچه ها اقامت می کند.
شکل بدن:
باله پشتی 3شعاع سخت و 8تا12 شعاع نرم | باله مخرجی 3 شعاع سخت و 9 تا 13شعاع نرم | باله دمی با 18-19 شعاع | 39 تا 41 مهره در ستون فقرات | مهمترین وجه تمایز با ماهی سفید: 39-41، +2-3 (مجموعا 41-44) فلس روی خط جانبی، و باله های پشتی با 10 1/2 شعاع منشعب. | بدن از طرفین فشرده | ارتفاع بدن 25-35 درصد طول استاندارد بدن | دهان انتهایی | پوزه گرد و کوتاه و نوک تیز | فاصله بین دو چشم باریک | چشم ها کوچک، قطر چشم 4.6 تا 5 درصد از طول استاندارد | عنبیه از زرد در ماهیان جوان تا قرمزتیره در بالغین در نژاد گرگان و نقره ای خاکستری | باله های سینه ای، شکمی و مخرجی سرخ فام هستند و در نژاد کورا خاکستری با حاشیه سیاه، باله سینه ای و شکمی کوچک | دندان حلقی یک ردیفی با فرمول 5-6 یا 6-6 یا 5-5 |
• تفاوت بارز کلمه نژاد گرگان یا ترکمنی(natio knipowitschi) و کلمه نژاد کورا (natio Kurensis): کلمه کورا دارای پهنای بیشتر بدن، چشم کوچکتر و رشد بیشتر در مقایسه با کلمه گرگان است.
مطالعات جدیدتر با روش ريخت سنجي هندسي انجام شده که نتايج تفاوت معني داري را بين شکل بدن جنس هاي نر و ماده هر جمعيت کلمه گرگان(ترکمنی) و کورا و همچنين بين دو جمعيت نشان داد. نتايج همچنين نشان داد که هر دو جنس کلمه کورا داراي سري بزرگ تر، قاعده باله مخرجي طويل تر و تا حدودي بدن پهن تر در جنس ماده نسبت به کلمه گرگان(ترکمنی) مي باشد. به علاوه برخي الگوي تفاوت به دست آمده در اين پژوهش متفاوت از يافته هاي قبلي بود. اين امر مي تواند به دليل قابليت بالاي تکنيک ريخت سنجي هندسي در بررسي شکل ساختارهاي زيستي و همچنين وجود دوشکلي جنسي در کلمه خزري مي باشد. تفاوت هاي ريختي مشاهده شده بين جمعيت هاي کلمه گرگان و کورا مي تواند بيانگر تکامل در حال پيشرفت شکل بدن جمعيت هاي مورد مطالعه تحت تاثير شرايط محيطي محل زيست آن ها در درياي خزر باشد
اندازه:
حداکثر اندازه جهانی آن 50 سانتیمتر با میانگین 25 سانتیمتر است. بیشینه اندازه ماهی کلمه در دریای خزر 30 سانتیمتر برای نژاد گرگان و 42 سانتیمتر برای نژاد کورا است که هردو رکورد مربوط به خارج ایران می باشد. در ایران میانگین حدود 20 سانتیمتر برای نژاد گرگان است و نژاد کورا بزرگتر می شود.. حداکثر وزن آن 1.8 گزارش شده است
سن:
حداکثر سن گزارش شده ماهی کلمه 14 سال است. اغلب نمونه های صید شده 3-4 ساله یا کمتر هستند.
غذا:
ماهی کلمه در دوران لاروی از زئوپلانکتون ها و پس از آن نرم تنان کفزی، مواد گیاهی و دتریتوس ها تغذیه می کند. غذا می تواند عاملی برای تغییر زیستگاه این ماهی از مناطق حاشیه ای به مناطق عمیق باشد.
رفتارهای خاص:
ماهی کلمه مهاجرتهای داخل آب شیرین دارد. مهاجرت علاوه بر تولید مثل، می تواند بدلیل بیماریها، رقابت غذایی و یا حضور شکارچیان باشد.
- ماهی کلمه نژاد گرگان، در 2-3 سالگی بالغ می شود. اوج مهاجرت به رودخانه های قره سو، گرگانرود و تالاب گمیشان از اواخر بهمن تا اوایل فروردین بوده و تولید مثل برروی گیاهان آبزی انجام می شود. در گذشته های دور (1907) تا 25 کیلومتر در داخل رودخانه قره سو و گرگانرد مهاجرت نموده و تولید مثل می نمودند. اما هم اکنون غالب نمونه های این نژاد کلمه، در تالاب گمیشان و کانال های آب ورودی این تالاب تولید مثل می نمایند. نرها حدود یک هفته زودتر از ماده ها مهاجرت خود را آغاز می نمایند. دمای آب در این زمان 10 تا 15 درجه سانتیگراد است.
- ماهی کلمه نژاد کورا، در بهمن ماه، زمانی که دمای آب 3 تا 6 درجه سانتی گراد است، به تالاب انزلی و رودخانه های جنوب غربی خزر مهاجرت می نماید و از اواسط فروردین ماه لغایت اوایل اردیبهشت در دمای 15 تا 15 درجه سانتی گراد تولید مثل می نماید. تخمریزی در محلی با گیاهان آبزی غوطه ور و چمن زارهای پوشیده از آب انجام می شود. هماوری مطلق آن 4884 تا 65416 عدد تخمک در سواحل استان گیلان برآورد شده است.
- امکان تولید هیبرید زایا با ماهی سیم دارد.
تخمهای ماهی کلمه چسبناک بوده و در عرض 12 روز هچ می شوند.
همه ساله مقدار زیادی از این گونه در جنوب دریای خزر صید میشود و بازار مناسبی در بین مردم دارد. آمارهای صید هردو نژاد این ماهی با هم ارائه می گردند. میانگین صید آن در گذشته به حدود یک هزار تن در سال هم میرسیده است اما امروزه مقدار صید کمتر است.
همه ساله مقدار زیادی از این گونه در جنوب دریای خزر صید میشود و بازار مناسبی در بین مردم دارد. میانگین صید آن در گذشته به حدود یک هزار تن در سال هم میرسیده است اما امروزه مقدار صید کمتر است .
- ماهی کلمه غذای اصلی فیل ماهی است و از این لحاظ نیز بسیار حایز اهمیت است .
ماهی کلمه دریای خزر، گونه ای نیازمند حفاظت (CD) است با اینکه گونه کلمه از نظر IUCN دارای کمترین نگرانی است(LC). اگرچه این گونه در تمام سواحل دریای خزر وجود دارد اما بهره برداری بیش از حد از آن و تخریب محل های تولید مثل آن با از بین بردن پیچ و خم های رودخانه و تبدیل زمین های حاشیه رودخانه به زمین های کشاورزی نسل این گونه در سالهای اخیر بسیار کاهش پیدا نموده است. شیلات ایران در سالهای اخیر با تکثیر مصنوعی و رهاسازی بچه ماهیان حاصل از آن اقداماتی را درجهت حفظ این گونه انجام داده است (مرکز سیچوال/بندر ترکمن).
ماهی کلمه می تواند میزبان انگلهای گوناگونی باشد از جمله: از شاخه میکسوزوآ (Myxozoa): انگل آبشش و کیسه صفرا Myxobolus sp.، از مونوژنه آ(Monogenea): انگل آبشش، پوست و بالهء Dactylogyrus sp.، از رده دی ژنه آ (Digenea): انگل روده ای Asymphylodora tinca، انگل چشمیِ Diplostomum spathaceum، از رده سستودها (Cestoda): انگلهای گوارشی Bothriocephalus gowkongensis و Caryophllaeus fimbriceps، از رده آسپیدوگاستر (Aspidogasterea): انگل دستگاه گوارش Aspidogaster limacoides، از رده نماتدها (Nematoda): انگل گوارشی، عضلانی Anisakis sp.، از رده آکانتوسفالها (Acantocephala): انگل لوله گوارش Acanthocephalorhinchoides cholodkowski.
• مطالعات انجام شده، تاثیر آفت کشها و فلزات سنگین بر بدن ماهی کلمه را نشان داده است. برخی مطالعات نشان داده است که فلزات سنگین بیشتر در نقاطی از بدن کلمه تجمع می کنند که برای انسان مصرف خوراکی ندارد.